Geography and history of Nepal

 Links

Geography and history of Nepal

Geography of Nepal(Video)

History of Nepal(Video)

नेपालको भूगोल(Geography of Nepal)

नेपाल क्षेत्रफलका हिसाबले विश्वका ठूला देशहरूको तुलनामा सानो देखिए पनि यसको भौगोलिक विविधता संसारकै अनौठो र विशिष्ट मानिन्छ। दक्षिण एसियाको मुटुमा अवस्थित नेपालको भूगोललाई बुझ्न यसको अवस्थिति, धरातलीय स्वरूप, हावापानी र जलसम्पदालाई विस्तृत रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ।

नेपालको विस्तृत भौगोलिक विवरण यस प्रकार छ:

१. राजनीतिक तथा भौगोलिक अवस्थिति (Location and Boundaries)

नेपाल एउटा पूर्ण रूपमा भूपरिवेष्ठित देश (Landlocked Country) हो, जसको अर्थ यसको कुनै पनि सीमाना समुद्रसँग जोडिएको छैन। यो दुई विशाल छिमेकी राष्ट्रहरू चीन और भारतको बीचमा अवस्थित छ।

• अक्षांश र देशान्तर: नेपाल २६ degree २२'  उत्तरदेखि ३० degree २७' उत्तरी अक्षांश र ८० degree ४' पूर्वदेखि ८८ degree १२' पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ।

• सीमाना: उत्तरमा चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्दछ भने पूर्व, पश्चिम र दक्षिण तीनैतिर भारतका विभिन्न राज्यहरू (उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल र सिक्किम) सँग जोडिएको छ।

• क्षेत्रफल: नेपालको कुल क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यसको पूर्व-पश्चिम औसत लम्बाई करिब ८८५ किलोमिटर र उत्तर-दक्षिण औसत चौडाई १९३ किलोमिटर छ।

२. धरातलीय स्वरूप: तीन मुख्य भौगोलिक क्षेत्र (Physiographic Regions)

नेपाललाई उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ उचाईका आधारमा मुख्य तीनवटा समानान्तर क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ। यो विभाजनले नेपालको जनजीवन, संस्कृति र अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ।

  [ उत्तर ]   =========================================  (उच्च हिमाल र चिसो हावापानी)
              |           १. हिमाली क्षेत्र           |
              =========================================  (महाभारत पर्वत र उपत्यकाहरू)
              |           २. पहाडी क्षेत्र           |
  [ दक्षिण ]  =========================================  (समथर भूभाग र अन्न भण्डार)
              |           ३. तराई क्षेत्र            |
              =========================================

क) हिमाली क्षेत्र (The Himalayan Region)

यो क्षेत्र नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा अवस्थित छ, जसले कुल भूभागको करिब १५ प्रतिशत ओगटेको छ। यो क्षेत्र समुद्री सतहबाट करिब ३,००० मिटरदेखि संसारकै सर्वोच्च विन्दु ८,८४८.८६ मिटरसम्म फैलिएको छ।

• मुख्य विशेषता: यस क्षेत्रमा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) का साथै कन्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चो ओयु, धौलागिरी, मनास्लु र अन्नपूर्ण जस्ता ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला विश्वका १४ मध्ये ८ वटा हिमालहरू पर्दछन्।

• भूगोल र माटो: यहाँको भूगोल अत्यन्तै भिरालो, चट्टानी र दुर्गम छ। यहाँ हिमनदी (Glaciers) र प्रसिद्ध हिमतालहरू (जस्तै तिलिचो, शे-फोक्सुण्डो) रहेका छन्।

• जनजीवन: अत्यधिक चिसो हावापानीका कारण यहाँ पातलो बस्ती छ। यहाँका मानिसहरू मुख्यतया पशुपालन (चौंरी, भेडा) र पर्यटन व्यवसायमा संलग्न छन्।

ख) पहाडी क्षेत्र (The Hilly Region)

नेपालको मध्य भागमा फैलिएको पहाडी क्षेत्रले देशको सबैभन्दा ठूलो भूभाग (करिब ६८ प्रतिशत) ओगटेको छ। यो ६०० मिटरदेखि ३,००० मिटरसम्मको उचाईमा अवस्थित छ।

• मुख्य विशेषता: यस क्षेत्रमा महाभारत पर्वत श्रृंखला र चुरिया पर्वत श्रृंखला रहेका छन्। यो क्षेत्र हरिया डाँडा, अनगिन्ती नदीका खोंच र उपत्यकाहरूले भरिएको छ।

• उपत्यका र टारहरू: नेपालका प्रमुख आर्थिक र प्रशासनिक केन्द्रहरू—काठमाडौं उपत्यका र पोखरा उपत्यका—यही क्षेत्रमा पर्दछन्। यसबाहेक तुम्लिङटार, रुम्जाटार जस्ता समथर टारहरू पनि यहाँ छन्।

• कृषि र हावापानी: यहाँको हावापानी समशितोष्ण (Moderate) रहने हुनाले बस्नका लागि निकै उत्तम मानिन्छ। भिरालो जमिनमा कान्ला (Terrace farming) बनाएर मकै, कोदो, आलु र फलफूल खेती गरिन्छ।

ग) तराई क्षेत्र (The Terai Region)

नेपालको सबैभन्दा दक्षिणी भागमा रहेको समथर भूभागलाई तराई भनिन्छ। यसले देशको करिब १७ प्रतिशत भूभाग ओगटेको भए पनि यहाँ नेपालको आधाभन्दा बढी जनसंख्या बसोबास गर्दछ। यो समुद्री सतहबाट ६० मिटरदेखि ६०० मिटरसम्मको उचाईमा छ।

• नेपालको अन्न भण्डार: यहाँको माटो उर्वर र पाँगो (Alluvial soil) भएकाले धान, गहुँ, उखु, र सनपाट जस्ता नगदे बालीहरू प्रशस्त मात्रामा उत्पादन हुन्छन्। त्यसैले यसलाई नेपालको "अन्न भण्डार" भनिन्छ।

• भावर र भित्री मधेस: तराईको ठीक उत्तरमा चुरिया पहाडको फेदीमा ढुङ्गा, गिट्टी भएको 'भावर क्षेत्र' छ। चुरिया र महाभारत पर्वतको बीचमा दाङ, चितवन र सुर्खेत जस्ता ठूला उपत्यकाहरू छन्, जसलाई भित्री मधेस भनिन्छ।

• हावापानी: यहाँ उष्ण (Tropical) हावापानी पाइन्छ। गर्मी महिनामा यहाँ अत्यधिक गर्मी र हिउँदमा शीतलहर चल्ने गर्दछ।

३. हावापानीको विविधता (Climatic Climate)

नेपालको छोटो दुरीमै उचाईमा आउने तीव्र उतारचढावका कारण यहाँ उष्ण मनसुनीदेखि ध्रुवीय (टुन्ड्रा) सम्मको हावापानी पाइन्छ।

क्षेत्र	उचाई (मिटरमा)	हावापानीको प्रकार	विशेषता
तराई	६० - ६००	उष्ण मनसुनी (Sub-tropical)	गर्मीमा अत्यधिक तातो, हिउँदमा न्यानो
निम्न पहाड	६०० - १,२००	न्यानो समशितोष्ण (Warm Temperate)	सुखद मौसम, कृषिका लागि उत्तम
उच्च पहाड	१,२०० - ३,०००	ठन्डा समशितोष्ण (Cool Temperate)	जाडोमा हिउँ पर्ने, गर्मीमा शीतल
लेकाली	३,००० - ५,०००	लेकाली (Alpine)	सधैं चिसो, बुट्यान र घाँसे मैदान
हिमाल	५,००० भन्दा माथि	ध्रुवीय/टुन्ड्रा (Arctic)	सधैं हिउँले ढाकिने, वनस्पतिविहीन

४. जलसम्पदा र नदी प्रणाली (River Systems)

नेपाल जलस्रोतमा विश्वमै धनी देशहरूमध्ये एक हो। हिमालयबाट पग्लिएर बग्ने ६,००० भन्दा बढी नदीनालाहरू नेपालमा छन्। यिनीहरूलाई मुख्य तीनवटा नदी प्रणालीमा वर्गीकरण गरिएको छ:

• कोशी नदी प्रणाली (पूर्वी नेपाल): यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदी प्रणाली हो। यसका सातवटा सहायक नदीहरू (सप्तकोशी) छन्, जसमा अरुण, तमोर र सुनकोशी प्रमुख हुन्।

• गण्डकी नदी प्रणाली (मध्य नेपाल): यसलाई सप्तगण्डकी पनि भनिन्छ। कालीगण्डकी, बुढीगण्डकी र त्रिशूली यसका प्रमुख शाखाहरू हुन्। कालीगण्डकी नदीले विश्वकै सबैभन्दा गहिरो खोंच (अन्ध गल्छी) बनाउँछ।

• कर्णाली नदी प्रणाली (पश्चिम नेपाल): यो नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो। हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली र भेरी यसका प्रमुख सहायक नदीहरू हुन्।

निष्कर्ष: नेपालको भूगोल केवल पहाड र हिमालको थुप्रो मात्र होइन, यो जैविक विविधता, बहुमूल्य जडीबुटी, जलविद्युतको प्रचुर सम्भावना र प्राकृतिक सुन्दरताको अनुपम संगम हो। उत्तरको सेता हिमालदेखि दक्षिणको हरियो तराईसम्मको यो प्राकृतिक बनावटले नै नेपाललाई संसारभर विशिष्ट पहिचान दिएको छ

           नेपालको इतिहास(History of Nepal)

नेपालको इतिहासमा किरात र लिच्छवि कालको बीचमा सोम वंशको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ। प्राचीन इतिहासका कतिपय स्रोतहरूका अनुसार सोमवंशी राजाहरूले किरातहरूलाई पराजित गरी केही समय शासन गरेका थिए र पछि उनीहरूलाई सूर्यवंशी लिच्छविहरूले विस्थापित गरे। प्रसिद्ध पशुपति क्षेत्रको मृगस्थली र गुह्येश्वरी मन्दिर सुधारमा सोमवंशी राजाहरूको नाम जोडिने गर्दछ।

यहाँ नेपालको इतिहासका सम्पूर्ण प्रमुख राजवंश तथा कालखण्डहरूलाई छुट्टाछुट्टै बुँदामा विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:

नेपालका ऐतिहासिक राजवंश तथा कालखण्डहरू

१. गोपाल वंश (The Gopal Dynasty)

• सुरुवात र केन्द्र: काठमाडौं उपत्यकामा शासन गर्ने यो सबैभन्दा पहिलो संगठित राजवंश हो। 'गोपाल' को अर्थ गाई पाल्नेहरू भन्ने हुन्छ। उनीहरूले मातातीर्थलाई आफ्नो केन्द्र बनाएर शासन गरेका थिए।

• प्रथम र अन्तिम राजा: यस वंशका प्रथम राजा भुक्तमान (भूमिगुप्त) र अन्तिम राजा यक्ष गुप्त थिए। यस वंशका जम्मा ८ जना राजाले करिब ५०५ वर्ष शासन गरेको मानिन्छ।

२. महिषपाल वंश (The Mahispal Dynasty)

• उदय र पेशा: गोपाल वंशका अन्तिम राजा निसन्तान मरेपछि उनीहरूकै समकालीन भैंसी पाल्ने 'महिषपाल' (अभिर) हरूको उदय भयो।

• शासकहरू: यस वंशका प्रथम राजा वरसिंह थिए। उनीपछि जयसिंह र भुवनसिंह गरी जम्मा ३ जना राजाले १११ वर्ष जति शासन गरे। यिनीहरूलाई पूर्वी क्षेत्रबाट आएका किरातहरूले पराजित गरेका थिए।

३. किरात वंश (The Kirat Dynasty)

• लामो शासनकाल: महिषपालहरूलाई हराएर उपत्यकामा शासन सुरु गर्ने किरातहरू पराक्रमी र सभ्य मानिन्थे। यस वंशका २९ वा ३२ जना राजाहरूले झन्डै एक हजार वर्षभन्दा बढी शासन गरेको इतिहास छ।

• महत्वपूर्ण शासक र घटना: किरात वंशका प्रथम राजा यलम्बर थिए। सातौं राजा जितेदास्तीको समयमा गौतम बुद्ध काठमाडौं उपत्यका आएका थिए भने चौधौँ राजा स्थुङ्कोको समयमा भारतीय सम्राट अशोक नेपाल (लुम्बिनी र काठमाडौं) आएको उल्लेख छ।

४. सोम वंश (The Soma Dynasty)

• संक्रमणकालीन उदय: किरात वंशको अन्तिमतिर नेपालमा सोमवंशीहरूको प्रवेश भयो। किरात वंशका अन्तिम राजा गस्तीलाई पराजित गरी सोम वंशका प्रथम राजा निमिषले गोदावरीमा आफ्नो केन्द्र बनाएर शासन सुरु गरे।

• धार्मिक तथा सांस्कृतिक योगदान: यस वंशका राजा शिवसिंहले पशुपतिको जीर्णोद्धार गराएका थिए भने अर्का राजा भूमिवर्माले मातातीर्थबाट आफ्नो राजधानी पुनः काठमाडौं सारेका थिए। सोमवंशी शासन धेरै लामो समय टिक्न सकेन र उनीहरूलाई सूर्यवंशी लिच्छविहरूले विस्थापित गरे।

५. लिच्छवि वंश (The Lichchhavi Dynasty)

• नेपालको स्वर्ण युग: ईस्वी संवतको चौथो शताब्दीतिर भारतको बैशालीबाट आएका लिच्छविहरूले सोमवंशी (वा बाँकी रहेका किरात) शासकहरूलाई हराएर शासन सुरु गरे। कला, संस्कृति, साहित्य र राजनीतिक स्थिरताका हिसाबले यो कालखण्डलाई नेपालको 'स्वर्ण युग' भनिन्छ।

• मानदेव र अंशुवर्मा: राजा मानदेव नेपालका पहिलो ऐतिहासिक प्रमाणित राजा हुन्, जसले वि.सं. ५२१ मा चाँगुनारायणको अभिलेख राखेका थिए। पछि आएका महासामन्त अंशुवर्माले राष्ट्रिय गौरव बढाए; उनकी छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रङचङ गम्पोसँग भएको थियो, जसले भोट-चीनसँगको सम्बन्ध बलियो बनायो।

६. मल्ल वंश (The Malla Dynasty)

• कला र वास्तुकलाको उत्कर्ष: लिच्छवि कालको पतनपछि वि.सं. १३३७ मा अरिदेव मल्लबाट मल्ल वंशको सुरुवात भयो। यो कालखण्ड काठमाडौं उपत्यकाको भव्य वास्तुकला, कला र संस्कृति निर्माणका लागि स्वर्णिम मानिन्छ।

• जयस्थिति मल्ल र यक्ष मल्ल: राजा जयस्थिति मल्लले सामाजिक, आर्थिक र कानुनी सुधारहरू (जात व्यवस्था र जग्गाको वर्गीकरण) गरे। पछि राजा यक्ष मल्लले आफ्नो राज्य छोराहरूलाई बाँडिदिएपछि काठमाडौं उपत्यका काठमाडौं, पाटन, र भक्तपुर गरी तीन स्वतन्त्र राज्यमा विभाजित भयो, जसले गर्दा यिनीहरू कमजोर हुन पुगे।

७. बाइसे र चौबिसे राज्य काल (Baise and Chaubise Principalities)

• राजनीतिक खण्डकीकरण: मल्ल राजाहरू उपत्यकामा सीमित रहेका बेला उपत्यकाबाहिर नेपालभरि साना-साना राज्यहरूको सञ्जाल थियो।

• विभाजन: नेपालको पश्चिमी क्षेत्र (कर्णाली प्रदेश) मा २२ वटा राज्यहरू (बाइसे) र गण्डकी क्षेत्रमा गोरखा, लमजुङ, कास्कीसहित २४ वटा राज्यहरू (चौबिसे) अस्तित्वमा थिए। यी राज्यहरू एकापसमा लडाइँ गरिरहन्थे, जसले गर्दा बाह्य आक्रमणको खतरा बढेको थाहा पाएर एकीकरणको आवश्यकता खड्किएको थियो।

८. शाह वंश र नेपालको एकीकरण (The Shah Dynasty and Unification)

• विशाल नेपालको जग: गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरी एकीकरण अभियान सुरु गरे। उनले वि.सं. १८२५/२६ सम्ममा काठमाडौं उपत्यकाका तीनै राज्य जितेर एकीकृत नेपालको राजधानी काठमाडौं बनाए।

• सुगौली सन्धि ($\mathrm{१८१६}$): एकीकरण अभियानकै क्रममा नेपालको सीमाना पूर्वमा टिष्टा र पश्चिममा काँगडासम्म पुगेको थियो। तर, इष्ट इन्डिया कम्पनी (अंग्रेज) सँगको युद्धपछि सन् १८१६ मा सुगौली सन्धि भयो, जसका कारण नेपालले आफ्नो कुल भूभागको करिब एक तिहाइ हिस्सा गुमाउनुपर्‍यो।

९. राणा शासन काल (The Rana Regime)

• पारिवारिक निरंकुशता: राजदरबारभित्रको आपसी कलह र षड्यन्त्रका कारण वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते ऐतिहासिक कोतपर्व भयो। यस नरसंहारपछि जङ्गबहादुर राणा शक्तिशाली प्रधानमन्त्री बने र राजाको अधिकार खोसेर 'श्री ३' को उपाधिसहित पारिवारिक राणा शासनको जग बसाले।

• १०४ वर्षे अन्धकार युग: यो १०४ वर्षको अवधिमा नेपाल बाह्य संसारबाट एक्लियो र जनता शिक्षा तथा अधिकारबाट वञ्चित रहे। तर, यही समयमा जङ्गबहादुरले जंगबहादुरकै पालामा पहिलो 'मुलुकी ऐन' जारी भयो र सन् १८६० मा अंग्रेजलाई सहयोग गरेबापत 'नयाँ मुलुक' (बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर) नेपालमा फिर्ता भयो।

१०. प्रजातान्त्रिक तथा आधुनिक संक्रमण काल (Democratic Transition)

• प्रजातन्त्रको आगमन: राजा त्रिभुवन र नेपाली जनताको संयुक्त क्रान्तिले वि.सं. २००७ फागुन ७ गते १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य गरी देशमा प्रजातन्त्र ल्यायो।

• पञ्चायत व्यवस्था र बहुदल: वि.सं. २०१७ मा राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्र खोसेर ३० वर्षसम्म एकतन्त्रीय दलविहीन पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे, जुन वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनले ढाल्यो र पुनः बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भयो।

• माओवादी जनयुद्ध र दरबार हत्याकाण्ड: वि.सं. २०५२ देखि सङ्घीयता र गणतन्त्रको माग गर्दै माओवादी सशस्त्र विद्रोह सुरु भयो। यसैबीच वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते विनाशकारी दरबार हत्याकाण्ड भयो, जसमा राजा वीरेन्द्रको वंशनाश भयो र ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने।

११. सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र काल (Federal Democratic Republic)

• राजतन्त्रको अन्त्य ($\mathrm{२००८}$): राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध वि.सं. २०६२/६३ मा दोस्रो ऐतिहासिक जनआन्दोलन भयो। जनआन्दोलनको सफलता र माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएसँगै वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो र २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्र समाप्त भयो।

• नयाँ संविधान ($\mathrm{२०१५}$): वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जनताका प्रतिनिधिद्वारा निर्मित 'नेपालको संविधान' जारी भयो। यसले नेपाललाई ७ वटा प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह भएको सङ्घीय संरचनामा रूपान्तरण गर्‍यो, जसमा नेपाल आज पनि अगाडि बढिरहेको छ।

 

नेपालको इतिहास

नेपालको इतिहासलाई राजनीतिक, सामाजिक र शासन व्यवस्थामा आएका ठूला परिवर्तनका आधारमा मुख्य तीनवटा कालखण्ड (Era) मा विभाजन गरिएको छ।

यहाँ ती तीनवटै कालहरूलाई स्पष्ट र छुट्टाछुट्टै रूपमा व्याख्या गरिएको छ:

१. प्राचीन काल (Ancient Period)

अवधि: सुरुवातदेखि वि.सं. ९३६ (सन् ८७९) सम्म

यो नेपालको लिखित इतिहासको सुरुवात र जग बस्ने समय हो। यस कालको इतिहास मुख्यतया धार्मिक ग्रन्थ, वंशावली र लिच्छवि कालीन शिलालेखहरूमा आधारित छ।

• मुख्य शासकहरू: गोपाल वंश, महिषपाल वंश, किरात वंश, सोम वंश र लिच्छवि वंश।

• केन्द्रविन्दु: यस कालमा सत्ता र सभ्यताको मुख्य केन्द्र काठमाडौं उपत्यका र यसको आसपासको क्षेत्र मात्र थियो।

• ऐतिहासिक महत्त्व:

  • यसै कालमा किरातहरूको समयमा नेपालको व्यापार र सभ्यताको प्रारम्भिक जग बस्यो।

  • पछि आएको लिच्छवि काललाई नेपालको 'स्वर्ण युग' (Golden Age) भनिन्छ। राजा मानदेवले पहिलो प्रमाणित अभिलेख राखे भने अंशुवर्माले तिब्बत र चीनसँग व्यापारिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित गरे। कला, संस्कृति र कर्मचारीतन्त्रको बलियो जग यही कालमा बस्यो।

२. मध्य काल (Medieval Period)

अवधि: वि.सं. ९३६ देखि वि.सं. १८४६ (सन् ८७९ देखि १७८९) सम्म

लिच्छवि वंशको पतनपछि नेपालमा मल्लहरूको उदयसँगै मध्य कालको सुरुवात हुन्छ। नेपाल संवतको सुरुवात (वि.सं. ९३६) सँगै यो कालखण्ड बाँडिएको छ। यो काल कला, संस्कृति र राजनीतिक विखण्डनका लागि चिनिन्छ।

• मुख्य शासकहरू: मल्ल वंश (काठमाडौं उपत्यकामा) र उपत्यकाबाहिर बाइसे तथा चौबिसे राजाहरू।

• भौगोलिक अवस्था: यो कालमा नेपाल एउटा सिंगो देश थिएन। राजा यक्ष मल्लले आफ्नो राज्य छोराहरूलाई बाँडिदिएपछि काठमाडौं उपत्यका नै तीन राज्य (काठमाडौं, पाटन, भक्तपुर) मा विभाजित भयो। उपत्यकाबाहिर पश्चिममा २२ वटा (बाइसे) र २४ वटा (चौबिसे) साना-साना स्वतन्त्र राज्यहरू थिए।

• ऐतिहासिक महत्त्व:

  • राजनीतिक रूपमा देश टुक्रिए पनि कला र वास्तुकलाका हिसाबले यो काल निकै समृद्ध रह्यो।

  • आज काठमाडौं उपत्यकामा देखिने प्रसिद्ध दरबार स्क्वायरहरू, कृष्ण मन्दिर, न्यातपोल मन्दिर जस्ता सम्पदाहरू मल्ल राजाहरुकै पालामा बनेका हुन्।

  • राजा जयस्थिति मल्लले यसै कालमा ठूलो सामाजिक र कानुनी सुधार गरेका थिए।

३. आधुनिक काल (Modern Period)

अवधि: वि.सं. १८०१ (सन् १७४४) देखि हालसम्म

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरी नेपाल एकीकरणको शङ्खघोष गरेपछि नेपालको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। यो कालखण्ड विभिन्न राजनीतिक क्रान्ति र व्यवस्था परिवर्तनका लागि प्रख्यात छ।

• मुख्य शासक तथा व्यवस्थाहरू: शाह वंश (एकीकरण काल), राणा शासन (१०४ वर्ष), पञ्चायत व्यवस्था, बहुदलीय प्रजातन्त्र, र हालको सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र।

• भौगोलिक अवस्था: साना-साना राज्यहरूमा छरिएर रहेका भूभागहरूलाई समेटेर आजको विशाल र एकीकृत नेपाल राष्ट्रको निर्माण यही कालमा भयो।

• ऐतिहासिक महत्त्व:

  • एकीकरण र सीमा निर्धारण: पृथ्वीनारायण शाह र उनका उत्तराधिकारीहरूले टिष्टादेखि काँगडासम्म सीमा पुर्‍याए, जुन पछि सन् १८१६ को सुगौली सन्धिमार्फत हालको सिमानामा सीमित भयो।

  • राणा शासन (वि.सं. १९०३ - २००७): कोतपर्वमार्फत जङ्गबहादुर राणाले शासन हातमा लिएर १०४ वर्षे पारिवारिक र निरंकुश शासन चलाए।

  • राजनीतिक क्रान्ति र गणतन्त्र: वि.सं. २००७ सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भयो। विभिन्न उतारचढाव (वि.सं. २०१७ को पञ्चायत, वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन, माओवादी जनयुद्ध र वि.सं. २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन) पार गर्दै वि.सं. २०६५ मा २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्रको अन्त्य भयो।

  • सङ्घीयता: वि.सं. २०७२ मा नयाँ संविधान जारी भएसँगै नेपाल ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहसहितको सङ्घीय गणतन्त्रात्मक युगमा प्रवेश गर्‍यो।