नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलन, साम्राज्यवाद र नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरू (नेकपा लगायत) को असफलताको ठूलो कारण

 एक विश्लेषणनेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूले स्थापनाकालदेखि नै 'साम्राज्यवाद' र 'विस्तारवाद' को विरोधलाई आफ्नो मुख्य राजनीतिक एजेण्डा बनाएका थिए। तर, सत्तामा पुगेपछि उनीहरूको व्यवहार र नीतिमा देखिएको परिवर्तनलाई धेरैले वैचारिक स्खलन वा आत्मसमर्पणको रूपमा व्याख्या गर्ने गर्छन्।

१. दलाल पुँजीवादको संरक्षण (Protection of Comprador Capitalism)लेनिनवादले राष्ट्रिय औद्योगिक पुँजीवादको विकासमा जोड दिन्छ। तर, नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरू सत्तामा रहँदा स्वदेशी उद्योग र उत्पादनलाई प्रवद्र्धन गर्नुको सट्टा दलाल पुँजीपति (जसले विदेशी सामान आयात गरेर नाफा कमाउँछन् र पुँजी विदेश पठाउँछन्) सँग घाँटी जोडेको आरोप लाग्ने गरेको छ। यसले गर्दा देशको अर्थतन्त्रमा विश्वव्यापी साम्राज्यवादको पकड अझ बलियो बनेको देखिन्छ।

२. वैदेशिक सहायता र ऋणको जालसाम्राज्यवादको एउटा आधुनिक हतियार आर्थिक ऋण र सहायता हो। नेपालका कम्युनिष्ट सरकारहरूले पनि विकासका नाममा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू (IMF, World Bank) का सर्तहरूलाई हुबहु स्विकार्नु र उनीहरूकै आर्थिक मोडेल (निजिकरण र उदारीकरण) लाई पछ्याउनुले उनीहरू साम्राज्यवादी संरचनाभित्रै विसर्जन भएको तर्क गरिन्छ।

३. रणनीतिक सम्झौता र भू-राजनीतिक दबाबनेपालको राजनीतिमा एमसीसी (MCC) जस्ता परियोजनाहरूको बहसलाई पनि यसै सन्दर्भमा हेरिन्छ। कम्युनिष्ट पार्टीहरूभित्रै एउटा पक्षले यसलाई अमेरिकी साम्राज्यवादको रणनीतिक योजनाको रूपमा व्याख्या गर्‍यो भने, नेतृत्व तहले यसलाई पारित गर्नुलाई कतिपयले विश्वव्यापी शक्ति केन्द्रहरूसामु गरेको आत्मसमर्पणका रूपमा लिने गरेका छन्।

४. संसदीय राजनीति र सत्ताको केन्द्रमार्क्सवाद-लेनिनवादले राज्य सत्तालाई आमूल परिवर्तन गर्ने कुरा गर्छ। तर, नेपालका कम्युनिष्टहरू संसदीय राजनीतिको जोडघटाउ र सत्ता टिकाउने खेलमा लाग्दा उनीहरूले आफ्नो क्रान्तिकारी धार गुमाउँदै गए। सत्तामा रहिरहनका लागि बाह्य शक्तिहरूको आशीर्वाद खोज्ने प्रवृत्तिले उनीहरूलाई साम्राज्यवादप्रति नरम बनाएको देखिन्छ।

असफलताका मुख्य कारणहरू (संक्षेपमा):

वैचारिक विचलन: वर्ग संघर्षको नारा छोडेर पुँजीवादी व्यवस्थासँगै घुलमिल हुनु।

सांस्कृतिक पतन: नेताहरूमा विलासी जीवनशैली र उपभोक्तावादी संस्कृति (जो साम्राज्यवादको उपज हो) हाबी हुनु।

उत्पादनमा कमजोरी: देशलाई आत्मनिर्भर बनाउनुको सट्टा वैदेशिक लगानी र रेमिट्यान्समा आधारित अर्थतन्त्रमा रमाउनु।

भूमण्डलीकरणको प्रभाव: विश्वव्यापी पुँजीवादी बजारको प्रभावलाई चिर्न नसकी त्यसकै एउटा हिस्सा बन्नु। नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टीहरू (विशेषगरी नेकपा र त्यसपछिका घटकहरू) ले MCC (Millennium Challenge Corporation) र IPS (Indo-Pacific Strategy) जस्ता विषयहरूमा लिएको अडान र पछि गरेका निर्णयहरूलाई धेरैले विश्वव्यापी साम्राज्यवादसामु गरेको "आत्मसमर्पण" को प्रमुख उदाहरणका रूपमा लिने गर्छन्।

निष्कर्ष:

नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरू (नेकपा लगायत) को असफलताको एउटा ठूलो कारण उनीहरूले भन्ने गरेको "सिद्धान्त" र गर्ने गरेको "व्यवहार" बीचको खाडल हो। जब पार्टीले भुइँतहका जनता र राष्ट्रिय उत्पादनलाई छोडेर विश्वव्यापी साम्राज्यवादी शक्तिहरूको आर्थिक र राजनीतिक एजेण्डालाई शिरोधार्य गर्न थाल्छ, तब त्यसको क्रान्तिकारी अस्तित्व समाप्त हुन्छ। धेरै विश्लेषकहरूको नजरमा, यही नव-उदारवादी पुँजीवाद सँगको सम्झौता नै नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको वर्तमान संकटको जड हो।

लेखक प्रा. डा. दीपक राज पौडेल

खैरेनीटार–६, शुक्लागण्डकी नगरपालिका

तनहुँ, गण्डकी, नेपाल